Central Asian Research Index

Гидрометеорология ва атроф-муҳит мониторинги, 2021

САРДОБА СУВ ОМБОРИ ҲАВЗАСИДА ЖАЛА ЁМFИРЛАР ҲИСОБИГА ШАКЛЛАНАДИГ АН ОҚИМНИНГ МАТЕМАТИК МОДЕЛИ

Sergey Myagkov

Научно-исследовательский гидрометеорологический институт

Аннотация · Abstract

Иқлим ўзгариши билан боглиқ ҳолда дунё бўйлаб экстремал об-ҳаво ҳодисалари сони ортиб бормоқда. Дунёда жала ёгинлар миқдори 40 фоизга ортди. Жала ёгинлари купинча сув тошқинларига олиб келади ва натижада ҳудудларига ижтимоий ва иқтисодий зарар етказади. Мақолада дарёлар ҳавзасида кучли ёгингарчилик натижасида ёнбагирлар оқими шаклланишининг математик модели келтирилган. Оддий дифференциал тенгламалар учун Эйлер чекли айирмалар схемасидан фойдаланган ҳолда, кузатув пунктларидаги экстремал сув сафларини ҳисоблаш усули ишлаб чиқилган. 2020 йил 1 майда тугон танасининг шимолий-шарқий қисми вайрон булган Сардоба сув омбори ҳавзаси мисолида сонли тажрибалар утказилган. Мақолада қуйидагилар кўриб чиқилди: кучли ёгингарчилик оддий ёмгирга қараганда купроқ энергияга эга; кучли ёмгир оқим тезлигини ошириб, ўзига тупроқ зарраларини қошиб боради; жала ёмгирлар ҳисобига шаклланган оқимнинг математик модели дарё ҳавзаси кесимида экстремал оқимни ҳисоблаш имконини беради; ҳисоблаш усулидан сув омборларини лойщалашда фойдаланиш мумкин.

Сведения · Details