Central Asian Research Index

SCIENCE TIME, 2026, т. 4, № 9/1, с. 38-41

KO-TEKST VA KONTEKST: SO‘Z MA’NOSINI OYDINLASHTIRUVCHI IKKI QATLAM

Ibragimova Dilnoza

Аннотация · Abstract

Maqolada o‘zbek tilshunosligida an’anaviy tarzda yagona “kontekst” atamasi ostida birlashtirib kelingan lisoniy hodisa ikkita mustaqil qatlamga: ko-tekst (verbal/matniy qurshov) hamda kontekstga (vaziyatli/ekstralingvistik qurshov) ajratib tahlil qilinadi. Tadqiqotda ma’no reallashuvining uch bosqichli modeli (mikrokotekst, makrokotekst va kontekst) taklif etilib, beshta yuqori polisemantik so‘z (bosh, ko‘z, og‘ir, ko‘k, tushmoq) misolida yozma va dialogik matnlardagi 60 ta qo‘llanish holati qiyosiy-miqdoriy o‘rganiladi. Tahlillar natijasida yozma matnlarda ma’no asosan mikrokotekst darajasida hal bo‘lishi (75%), dialogik nutqda esa ekstralingvistik vaziyatga tayanish ko‘rsatkichi 35% gacha ko‘tarilishi aniqlangan. Shuningdek, frazeologik birliklar va ko‘chma ma’nolarni avtomatik aniqlashdagi asosiy to‘siq – “ko-tekst paradoksi” hodisasi yoritilib, olingan natijalar leksikografiya, lingvodidaktika hamda tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) tizimlari uchun amaliy tavsiyalar bilan asoslangan.

Сведения · Details