Central Asian Research Index

QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 2026, т. 19, № A, с. 135-138

DAVLAT XARIDLARI MOLIYAVIY MEXANIZMI SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING INTEGRAL METODIKASI VA EKONOMETRIK BAHOLASH

Sardor Xamdamov

Аннотация · Abstract

Maqolada davlat xaridlari moliyaviy mexanizmi samaradorligini baholashning integral metodikasi ishlab chiqilgan va uning tarkibidagi farazlar yirik sanoat kompaniyasining lot darajasidagi maʼlumotlarida ekonometrik tekshirilgan. Metodika moliyaviy mexanizmning toʻrt bloki (narx, toʻlov-hisob, raqobat, nazorat) boʻyicha sakkiz koʻrsatkichni yagona integral indeksga birlashtiradi. Ekonometrik qismda 2023–2026-yillardagi 11 ta hisobot kesimini qamragan 8566 lotli birlashgan tanlamada ikki model baholangan: narx pasayishi modeli lot hajmining teskari taʼsirini (koeffitsiyent −1,00; t=−3,72) va vaqt boʻyicha pasayish trendini (−0,17 foiz bandi/oy; t=−7,76) tasdiqladi; chiziqli ehtimollik modeli nolinchi-pasayish ehtimolining oyiga 1,03 foiz bandiga barqaror oʻsishini (t=23,7) koʻrsatdi. Natijalar integral indeks vaznlarini asoslashga tatbiq etilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi davlat xaridlari moliyaviy mexanizmi samaradorligini kompleks baholash imkonini beruvchi integral metodikani ishlab chiqish va uning tarkibiy farazlarini real lot darajasidagi ma’lumotlar asosida ekonometrik jihatdan tekshirishdan iborat. Taklif etilayotgan metodikada moliyaviy mexanizmning narx, to‘lov-hisob, raqobat va nazorat bloklari o‘zaro bog‘liq holda qaralib, ularni tavsiflovchi sakkizta ko‘rsatkich yagona integral samaradorlik indeksiga keltiriladi. Ko‘rsatkichlarni birlashtirishda ularning yo‘nalishi, o‘lchov birliklari va iqtisodiy mazmuni hisobga olinib, normallashtirish hamda vaznlash protseduralaridan foydalaniladi.

Сведения · Details