OSMANLI’DAN TÜRKİSTAN’A PEDAGOJİK DÖNÜŞÜM VE CEDİDÇİLİK (XVIII-XIX. YÜZYILLAR)
Bu araştırma, XVIII. ve XIX. yüzyıllar boyunca Osmanlı İmparatorluğu’nda ivme kazanan eğitim reformlarının metodolojik parametrelerini ve bu birikimin Türkistan coğrafyasındaki Usul-i Cedid hareketiyle olan organik bağını disiplinlerarası bir perspektifle incelemektedir. Çalışma kapsamında; Osmanlı eğitim sisteminin ana omurgasını teşkil eden Sıbyan mektepleri, medreseler ve Enderun Mektebi; eğitim amaçları, müfredat içerikleri ve öğretim metodolojileri olmak üzere üç temel değişken üzerinden analitik bir karşılaştırmaya tabi tutulmuştur. Geleneksel dedüktif eğitim modelinden müspet bilimlerin entegre edildiği rasyonel pedagojiye geçiş süreci, yalnızca imparatorluk merkeziyle sınırlı kalmamış; İstanbul-Kazan-Bahçesaray hattı üzerinden Kazak bozkırına uzanan geniş bir fikir transferi ağını tetiklemiştir. İsmail Bey Gaspıralı’nın (1881) tarihli kurucu vizyonundan hareketle, Türkistan’daki “Usul-i Savtiye” metodolojisinin ve Alaş hareketinin eğitim vizyonunun, Çarlık Rusyası’nın asimilasyoncu politikalarına karşı bir “manevi savunma kalkanı” olarak nasıl inşa edildiği birincil kaynaklar ışığında ortaya konulmuştur. Araştırma, bu modernleşme hamlelerinin salt bilişsel bir gelişim değil; Rus sömürge idaresinin Müslüman tebaayı bürokraside “dilsiz” bırakma stratejisine karşı mahkemelerde hak arama yetkinliği kazandırmayı hedefleyen hukuki ve siyasi bir strateji olduğunu kanıtlamaktadır. Araştırmada, Zhanbota Sashka’nın (2015) tez çalışmasında vurgulanan geleneksel eğitimdeki “okuma var ama anlamlandırma yok” eleştirisi ile Gaspıralı’nın sömürge kıskacındaki “dilsiz tebaa” gözlemini sentezleyerek, Usul-i Cedid’in mekanik okuma sürecini bilinçli bir öznelliğe tahvil eden “pedagojik bir ihtilal” ve stratejik bir “zihinsel savunma hattı” teşkil ettiğini ortaya koymaktadır. Bulgular; Terbiye-i Etfal Derneği gibi yapılar kanalıyla kurumsallaşan pedagojik köprünün, sosyo-kültürel birikimi aşarak sistematik bir milli kimlik inşasına ve siyasi hürriyet idealine evrildiğini metodolojik verilerle ortaya koymaktadır.
Сведения
- Опубликовано
- 2026 · Т. 1, № 139, С. 268-283
- Язык
- Турецкий
- ISSN
- 3107-3115 · 3107-3123
- Издатель
- Khoja Ahmed Yasawi International Kazakh-Turkish University